Usuzuguye itegeko ntaba asuzuguye uwarishyizeho?

1

Ubusanzwe itegeko rishyirwaho rigamije gukemura ikibazo cyabonetse mu muryango w’abantu. Iyo rimaze gushyirwaho umukono na Perezida wa Repubulika rihita risohoka mu Igazeti ya Leta rigatangira kubahirizwa.

Mu ngingo za nyuma za buri tegeko, iteka cyangwa amabwiriza haba handitse interuro igiri iti “Iri tegeko ritangira gukurikizwa ku munsi ritangarijweho mu Igazeti ya Leta ya Repubulika y’u Rwanda”.

Igitangaje ariko cyanatuma umuntu yibaza ni uko usanga iyi ngingo idakunze kubahirizwa uko yakabaye kuko hakigaragara amategeko aba yaratowe kugira ngo ahangane n’ibibazo umuryango nyarwanda uhura na byo ariko ugasanga hari abayubahiriza abandi ntibayubahirize uko yakabaye.

Ibi binatuma umuntu yibaza niba umuntu usuzugura itegeko cyangwa utaryubahirije ataba asuzuguye inzego zarishyizeho, na cyane ko hari ihame rivuga ko ntawukwiye kwitwaza ko atazi itegeko.

Ibi bigira ingaruka cyane ku muturage wese, aho we akenshi aba atanasobanukiwe n’uburyo itegeko runaka rimurengera ndetse n’inzego yakwiyambaza.

Muri iki gitekerezo ndibanda cyane ku ngingo ebyiri gusa zikunze kugarukwaho cyane mu bitangazamakuru bitandukanye mu Rwanda.

Turavuga ku Itegeko n° 32/2015 ryo ku wa 11/06/2015 ryerekeye kwimura abantu ku mpamvu z’inyungu rusange, ndetse n’Iteka rya Perezida Nº46/01 ryo ku wa 29/07/2011 rigena uburyo bwo gushaka no gushyira mu myanya abakozi bakora mu nzego z’imirimo ya Leta.

Kwimura abantu ku mpamvu z’inyungu rusange

Ni kenshi hakunze kugaragara ibibazo mu baturage bishingiye ku bikorwa rusange biba bigiye kubakwa ahantu bari batuye, ariko ikibazo kiba ni uko uburyo bimurwa bidakunze kubahiriza amategeko. Ugasanga umuturage yabariwe umutungo we agategereza ingurane imyaka igashira indi igataha.

Hari n’abaturage babuzwa kugira icyo bakoresha ubutaka bwabo, nko guhinga imyaka itinda mu murima cyangwa kuba banabasha kuvugurura inzu zabo.

Ingero ni nyinshi, kuzimenya ntabwo byasaba gushishoza cyane, birahagije gusa ngo ugere aho abaturage batuye haba hateganywa gushyirwa ibikorwa remezo, nta kindi usanganizwa kitari amaganya yabo.

Iri tegeko risobanura neza uburyo kwimura abaturage no kubaha ingurane bikorwa, aha umuntu yakwibaza impamvu ingingo zaryo zitubahirizwa uko zakabaye. Ese aba baturage baramutse bareze Leta aho ntiyazatanga akayabo?

Turebye nk’ingingo ebyiri zo muri iri tegeko unasanga ari na ho ibibazo by’abaturage bishingiye usanga mu bigaragara hari abataryubahiriza uko bikwiye.

Mu ngingo ya 36 y’iri tegeko ivuga ko indishyi ikwiye yemejwe yishyurwa mu gihe kitarenze iminsi ijana na makumyabiri (120) uhereye igihe iyo ndishyi ikwiyeyemerejwe n’Inama Njyanama ku rwego rw’Akarere, ku rwego rw’Umujyi wa Kigali cyangwa Minisiteri bireba.

Icyo igihe kivugwa mu gika cya mbere cy’iyi ngingo kirenze, iyimurwa riba ritaye agaciro keretse uwimurwa n’uwimura babyumvikanyeho. Nyuma yo kwakira indishyi ikwiye, uwimurwa afite igihe kitarenze iminsi ijana na makumyabiri (120) ngo abe yimutse. Icyakora, ku mirimo y’ubuhinzi ntiyemerewe guhinga ibihingwa birenza iminsi ijana na makumyabiri (120) mu murima we.

Mu bibazo abaturage bakunze kugeza ku buyobozi bukuru bw’igihugu usanga bishingiye kuri iki kibazo, aho usanga hari ababa barabariwe imitungo y’abo ahantu haba hateganywa kubakwa ibikorwa remezo ariko hagashira imyaka batishyuwe.

Ingingo ya 37 yo ivuga ko indishyi ihabwa uwimurwa mu gihe uwimura yaretse umushinga wo kwimura abantu ku mpamvu z’inyungu rusange cyangwa yatinze kwishyura indishyi ikwiye Uwimura wisubiyeho akareka igikorwa cyo kwimura abantu ku mpamvu z’inyungu rusange kandi imitungo y’abimurwa yaramaze kubarurwa cyangwa warengeje igihe cyo kwishyura indishyi ikwiye giteganyijwe mu ngingo ya 36 y’iri tegeko yishyura indishyi y’atanu ku ijana (5%) y’indishyi ikwiye yari kuzahabwa uwimurwa.

Iyo uwimura n’uwimurwa bumvikanye ko iyimurwa rikomeza, uwimura agomba kwishyura indishyi ivugwa mu gika cya mbere cy’iyi ngingo, mbere y’uko iyimurwa rikomeza. Igihe cy’inyongera kibarwa uhereye ku munsi ukurikira iminsi ivugwa mu gika cya mbere cy’ingingo ya 36 y’iri tegeko, ntigishobora kurenza umwaka umwe. Mu gihe uwimura yisubiyeho nyuma yo kumvikana n’uwimurwa, uwimura atanga indishyi y’inyongera y’atanu ku ijana (5%).

Iteka rya Perezida ryo gushyira mu myanya abakozi bakora mu nzego z’imirimo ya Leta

Iri teka rigena uburyo bwo gushaka no gushyira mu myanya abakozi bakora mu nzego z’imirimo ya Leta, usanga na ho hahoraho ukwitotomba gukabije ku bantu bakora ibizamini by’akazi mu nzego za Leta. Abenshi bavuga ko ingingo zigize iri teka zitubahirizwa uko zakabaye, aho hari aho usanga hashira amezi menshi abantu bataramenya niba baratsinze cyangwa baratinzwe ibizamini by’akazi.

Jean Claude Ndayishimye, umwanditsi w’iki gitekerezo

Ibi bituma benshi bakeka ko mu myanya y’akazi yashyizwe ku isoko hashobora kuba harajemo za bitugukwaha cyangwa ikimenyane, bikaba bihesha isura mbi igihugu.

Mu ngingo ya 12 y’iri teka bavuga ko amanota y’abakoze amapiganwa y’ikizamini cyanditse agomba gutangazwa mu gihe kitarenze iminsi icumi y’akazi uhereye itariki ya nyuma amapiganwa yarangiriyeho. Amanota abakandida babonye amanikwa ku cyicaro cy’urwego rukeneye abakozi.

Ibi ariko hari ahantu henshi bidakurikizwa nk’uko tubisoma kenshi mu binyamakuru tukanabyumva ku maradiyo.

Abaturage bazamenya ryari ko amategeko abarengera?

Mu mategeko atandakanye usanga hari ingingo zirengera umuntu warenganyijwe n’uwagombaga kubahiriza itegeko ariko usanga akenshi ntawumenya uburenganzira bwe ngo abe yabasha kugana inzego zimurenganura.

Ubumenyi bw’abaturage ku mategeko buracyari hasi kuko ahanini usanga umuntu arengana imyaka igashira indi igataha akumva ko nta kundi byagenda.

Hakwiye kubaho uburyo abaturage bazajya basobanurirwa icyo amategeko avuga cyane cyane ku bibagirira inyungu umunsi ku munsi, aho kuba amategeko yasohoka akigumira mu igazeti gusa.

Aho u Rwanda rugeze biranakwiye ko inzego zifata ibyemezo zakwiye kureba amategeko atubahirizwa uko bikwiye hakabaho gucyaha abatayubahiriza kugira ngo bitazagira ingaruka mbi biteza igihugu mu minsi iri imbere zirimo kuba igihe abaturage bazaba basobanukiwe neza n’ingingo zibarengera Leta ishobora kuzashorwa mu manza itazabasha kwigobotora.

Igitekerezo kimwe

  1. mwiliweho bakunzi basomyi Nanjye Nahuye nikibazo urukiko rwakiliye ikirego yewe rumpa Nimunsi wo kuburana ugeze urabanza rutangiye Uwo twaburanaga avuga Ko rutaciye mubunzi banca amaftanga 500000 frw ypguha Uwo twaburanaga nigute urukiko rwakiliye ikirego rubona Ko rutaciye mubunzi narumiwe Gusa Umunsi mwiza

Tanga igitekerezo