Gusimbuza impyiko: uko bikorwa n’uburyo bwo kuzitaho ngo zitarwara

0

Hashize igihe abaganga bashobora guhindura zimwe mu ngingo zigize umubiri w’umuntu bakazisimbuza iz’abandi, mu rwego rwo gukuramo izirwaye zigasimbuzwa inzima.

Inyama ikunze gusimbuzwa cyane ni impyiko. Nk’uko Dr Charles Sindabimenya impuguke mu buvuzi bw’impyiko abitangaza, impyiko ni urugingo rukenewe mu mubiri w’umuntu, iyo zititaweho neza zishobora kwangirika zigakenera gusimbuzwa, ibintu bihenda kandi bishobora kugira ingaruka mbi

Uburwayi nka malariya, umwuma, ubwandu bw’umuyoboro w’inkari n’ibindi byinshi bishobora gutuma impyiko zinanirwa gukora neza, ariko umurwayi hano ashobora kuvurwa neza agakira.

Ngo iyo impyiko zidakora neza kubera izi ndwara umurwayi abanza kuzivurwa hanyuma impyiko na zo zikitabwaho nyuma.

Naho Kazungu Francis, umuganga wimenyereza umwuga avuga ko kunanirwa kw’impyiko kubera zimwe mu ndwara zavuzwe haruguru bishobora gutuma izi ngingo zinanirwa gukora burundu mu gihe zititaweho neza, bikaba ngombwa ko zisimbuzwa.

Ngo ibi bishobora kubaho mu gihe umurwayi atavuwe neza mu gihe impyiko zananirwaga kubera indwara yindi, cyangwa se bigaturuka ku bundi burwayi bwibasira izi ngingo.

Zimwe mu ndwara zigira ingaruka zikomeye ku mpyiko harimo nka diyabete n’umuvuduko ukabije w’amaraso. Umuvuduko ukabije w’amaraso wangiriza imiyoboro y’amaraso y’impyiko bikazigabanyiriza ubushobozi bwo gukora neza.

Ngo ibi bishobora gutuma n’indi miyoboro y’amaraso mu mubiri wose idakora neza. Iyo bibaye igihe kinini, impyiko zirahagarara burundu bikaba ngombwa ko bazisimbuza inzima cyangwa se hakabaho uburyo bw’ubukorano bwo gukura imyanda mu maraso (dialysis), ibyo ubusanzwebikorwa n’impyiko mu buryo karemano

Ni inde watanga impyiko?

Nk’uko Didier Nkurikiyeyezu uhagarariye Healthy Kidney Foundation abisobanura, kugira ngo umuntu atange impyiko aba agomba kuba afite ubuzima buzira umuze. Ntaba agomba kuba afite indwara nk’igituntu, HIV/AIDS, indwara za Hepatitis na kanseri, n’izindi zitandukanye.

Kugira ngo habeho igikorwa cyo gukura impyiko mu muntu bakayishyira mu wundi haba hagomba gukorwa ibizami birambuye kandi byinshi. Iyo bitagenze gutyo, hari ubwo impyiko ikurwa mu muntu ariko ntigire icyo imara.

Ngo ikindi kintu cyo kwitabwaho mu gihe habaho gusimbuza impyiko, ni ukureba niba amaraso y’utanga n’uwakira ahuye. Iyo amaraso adahuye, umubiri w’uwayakiriye urayirwanya bigatera ibindi bibazo bikomeye.

Ngo ni yo mpamvu inshuro nyinshi abavandimwe b’ukeneye impyiko ari bo babanza gutekerezwaho mbere y’abandi kuko baba basangiye amaraso.

Ngo iyo umuntu wo mu muryango atanze impyiko, ibyago by’uko umubiri uyanga biba ari bike ugereranyije n’iyo umuntu ayihawe n’uwo hanze.

Umuntu uwo ari we wese wemeye gutanga impyiko ye, aba agomba kugirwa inama no kuganirizwa n’umuganga w’inzobere mu by’impyiko kugira ngo yumve neza ibyo agiye gukora, hato atanahindura ibitekerezo ku munota wa nyuma.

Mbere y’uko ayitanga, aba agomba gusinya inyandiko igaragaza ko yemeye kuyitanga.

Ku ruhande rw’umurwayi, amaraso ye aba agomba kubanza gusukurwa neza (Dialyses) kugira ngo hatabaho ibibazo nyuma yo kumushyiramo impyiko nzima, ndetse hakanarebwa ingaruka zishobora guterwa n’imiti.

Yves Bandora Iraguha, umunyamuryango wa Healthy Kidney Foundation Rwanda avuga ko hari ibindi bintu birebwa mbere y’uko umurwayi ahabwa impyiko.

Nk’urugero, ngo abantu bafite hejuru y’imyaka 50, cyangwa se bafite ibibazo by’umutima n’imitsi ndetse n’ibibazo by’izindi ngingo, baba bafite ibyago biri hejuru by’uko umubiri wabo wakwanga impyiko bahawe .

Iraguha avuga ko abarwayi bafata imiti ubuzima bwabo bwose baba bafite ibyago byinshi by’uko umubiri wabo wanga impyiko bahawe. Yongeraho ko uko imyaka y’umuntu yiyongera ni ko impyiko zikora nabi.

Uko umuntu yakwitwara nyuma yo guhabwa impyiko

Nyuma yo gutanga no guhabwa impyiko, Nkurikiyeyezu avuga ko hashobora kubaho ibibazo kimwe n’ukundi kubagwa kose ngo ariko si kenshi bibaho.

Ngo icy’ingenzi ni uko yaba uwayitanze n’uwayihawe baba bagomba gukurikiranwa ako kanya nyuma yo kubagwa.

Ngo haba hagomba gutangwa imiti mu rwego rwo kwirinda ubwandu bwakuririraho, ndetse no kugabanya uburibwe ku watanze impyiko. Iyo bimaze kugaragara ko bameze neza, bongera kubaho ubuzima busanzwe.

Uwahawe impyiko na we aba agomba guhabwa imiti ifasha umubiri kuyakira, akirinda imico imwe n’imwe nko kunywa itabi no kunywa inzoga.

Ngo iyi mico yongera ibyago by’uko umubiri w’umuntu wakiriye impyiko ushobora kuyanga. Ngo aba anagomba gufata imiti nk’uko yayandikiwe na muganga.

Ubusanzwe, ngo iyo umuntu yahawe indi mpyiko ikora neza hagati y’imyaka 10 na 15, nyuma yaho igatangira gukora nabi.

Imico yo kwirinda mu gufata neza impyiko

Nk’uko Kazungu akomeza abitangaza, mbere y’uko impyiko igera ku rwego rwo kunanirwa gukora burundu hari imico imwe n’imwe umuntu aba agomba kuba yaririnze

Nk’urugero, kuzura kw’uruhago rw’inkari bishobora gutuma rwangirika kuko inkari ziba zirurimo zituma udukoko two mu bwoko bwa bacteria twiyongera cyane, tukaba twanagera mu mpyiko zikandura.

Iyo impyiko zanduye, hari izindi ndwara zishobora kuririraho nk’iyitwa nephritis cyangwa se uremia, bishobora gutuma impyiko zinanirwa gukora. Ni ngombwa kujya kunyara igihe cyose ubishakiye, ntiwifate igihe kinini.

Iraguha we avuga ko kugabanya umunyu ari ingenzi, kuko uko ubaye mwinshi, ni ko wangiriza impyiko. Ngo ubundi umuntu ntiyakagombye kurenza amagarama 5,8 y’umunyu ku munsi.

Anavuga ko kugabanya indyo irimo intungamubiri zo mu bwoko bwa protein bigabanya ibibazo by’impyiko. Ngo impamvu ni uko iyo umubiri uri kugogora ibiryo birimo izi ntungamubiri harekurwa icyitwa ammonia, cyangiriza impyiko.

Ibiribwa n’ibinyobwa birimo caffeine na byo ngo bigomba kwirindwa kuko bizamura umuvuduko w’amaraso, ushobora gutera ibibazo by’impyiko.

Iraguha asoza avuga ko impyiko ziba zigomba kubona amazi ahagije kugira ngo zibashe gukora akazi kazo neza, akaba ari yo mpamvu umuntu aba agomba kunywa amazi menshi. Ngo iyo umuntu anyweye amazi adahagije imyanda isa n’uburozi itangira kugwira mu maraso, impyiko ntizibashe kuyayungurura neza.

Kwivuza indwara zose umuntu akagira ubuzima bwiza, bituma impyiko zikomeza kumera neza.

Indi nkuru wasoma:

Sobanukirwa n’indwara ya diyabete, uko ivurwa ndetse n’uko yakwirindwa

Tanga igitekerezo